НийгэмTier 0 · Үнэгүй
🌱 Хялбар 12 мин

👤 Хувь хүн ба нийгэмшил

Хувь хүн нийгмийн харилцаанд орж, нийгмийн дүр, статусыг эзэмшин нийгэмшихүйц төлөвших үйл явц, түүний агентууд, хазайлт зан үйл ба нийгмийн хяналтын тогтолцоог судлах хичээл.

1

1. Индивид, хувь хүн, бие хүн: гурван ойлголтын ялгаа

Нийгэм судлалд хүнийг тодорхойлох гурван ойлголтыг ялгаж ойлгох нь чухал. Хүн төрөхдөө биологийн төлөөлөл болж индивид байдаг ч нийгмийн харилцаанд оролцох явцдаа хувь хүн, улмаар бие хүн болж төлөвшдөг. Эдгээр ойлголт нь хүний хөгжлийн өөр өөр түвшнийг илэрхийлдэг.

Индивид — хүн төрөлхтний нэг төлөөлөл, биологийн нэгж (зүйлийн нэгэн бодгаль). Хувь хүн — бусдаас ялгарах биологи, сэтгэхүй, нийгмийн өвөрмөц шинж чанаруудын нийлбэр (хувь хүний онцлог = индивидуальность). Бие хүн (личность) — нийгэмшлийн явцад нийгмийн харилцаа, үнэт зүйл, дүр статусыг эзэмшсэн нийгмийн идэвхтэй субъект.

Өөрөөр хэлбэл индивид болж төрдөг бол бие хүн болж төлөвшдөг. Бие хүн болох гол арга зам нь яг нийгэмшил (социализаци) юм. Иймд хүн нийгмээс тусгаарлагдвал биологийн индивид хэвээр үлдэж, бие хүн болж чаддаггүй.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д эдгээр гурван ойлголтыг хооронд нь андуурдаг сорил байнга гардаг. "Биологийн нэгж" гэвэл индивид, "бусдаас ялгарах өвөрмөц шинж" гэвэл хувь хүн (индивидуальность), "нийгмийн субъект" гэвэл бие хүн гэдгийг тогтоомжтой сонгоорой.
✦ Шалгах асуулт
Хүнийг "хүн төрөлхтний биологийн нэг төлөөлөл" гэсэн утгаар нь нэрлэхэд аль ойлголтыг хэрэглэх вэ?
2

2. Нийгэмшил (социализаци) ба түүний агентууд

Нийгэмшил буюу социализаци гэдэг нь хувь хүн нийгмийн соёл, үнэт зүйл, хэм хэмжээ, дүр статусыг эзэмшиж, нийгмийн бүрэн эрхт гишүүн болон төлөвших, улмаар үүнийгээ дараагийн үед дамжуулдаг үргэлжилсэн үйл явц юм. Энэ нь хүний бүх насан туршид тасралтгүй явагддаг.

Нийгэмшил (социализаци) — хувь хүн нийгмийн хэм хэмжээ, үнэт зүйл, дүр статусыг эзэмшин нийгмийн гишүүн болж төлөвших, насан туршийн үргэлжилсэн үйл явц. Нийгэмшлийн агент — нийгэмшлийг хэрэгжүүлэгч хувь хүн, бүлэг, байгууллага (гэр бүл, сургууль, үе тэнгийнхэн, хэвлэл мэдээлэл г.м.).
Нийгэмшлийн үндсэн агентууд: 1. Гэр бүл — анхдагч агент, хүүхдийн хэл, зан суртахуун, үнэт зүйлийн анхны эх сурвалж. 2. Сургууль — мэдлэг, нийгмийн дэг журам, статусын тогтолцоонд бэлтгэдэг албан ёсны агент. 3. Үе тэнгийнхэн — тэгш харилцаа, бие даасан байдал, бүлгийн хэм хэмжээг суулгадаг. 4. Хэвлэл мэдээлэл (масс медиа) — мэдээлэл, үнэт зүйл, дүр төрх, нийгмийн загварыг түгээдэг.

Эдгээр агентууд хүний амьдралын өөр өөр үе шатад голлох үүрэг гүйцэтгэдэг. Бага насанд гэр бүл, өсвөр насанд үе тэнгийнхэн болон сургууль, өсөн нэмэгдэх хугацаанд хэвлэл мэдээлэл, ажлын байрны нөлөө нэмэгддэг.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д "хамгийн анхны (анхдагч) нийгэмшлийн агент аль нь вэ?" гэсэн асуултын зөв хариулт ихэвчлэн ГЭР БҮЛ байдаг. Харин "тэгш эрхт харилцаанд суурилсан агент" гэвэл үе тэнгийнхэн гэдгийг ялгаарай.
✦ Шалгах асуулт
Хүүхдийн хувьд хэл, ёс суртахуун, анхны үнэт зүйлийг суулгадаг нийгэмшлийн хамгийн анхдагч агент аль нь вэ?
3

3. Анхдагч ба хоёрдогч нийгэмшил

Нийгэмшлийг явагдах үе шат, гүн гүнзгийн хувьд анхдагч ба хоёрдогч гэж хоёр ангилдаг. Анхдагч нийгэмшил нь хүний хувийн зан төлөв, ертөнцийг үзэх үндсэн суурийг тавьдаг бол хоёрдогч нийгэмшил нь хүнийг өргөн нийгмийн институци, мэргэжил, үүрэг рольд бэлтгэдэг.

Анхдагч нийгэмшил — бага наснаас гэр бүл, ойр дотны орчинд явагдах, бие хүний суурь шинж, үнэт зүйлийг бүрдүүлэх үндсэн үе шат. Хоёрдогч нийгэмшил — сургууль, ажил, нийгмийн институци, хэвлэл мэдээллийн нөлөөгөөр хожуу үед үргэлжлэх, тодорхой дүр, мэргэжилд бэлтгэх үе шат.
📝 Хоёр үе шатыг ялгах нь
Дараах хоёр нөхцөлийг анхдагч эсвэл хоёрдогч нийгэмшил аль нь болохыг тогтоо: (1) Бал хүүхэд гэртээ ээжээсээ "баярлалаа" гэж хэлж сурсан. (2) Болд их сургуульд элсэж эмнэлгийн мэргэжлийн ёс зүй, дүрэм журмыг эзэмшсэн.
  1. 1Эхний нөхцөл гэр бүл, бага насны ойр дотны орчинд явагдсан тул анхдагч нийгэмшилд хамаарна.
  2. 2Хоёр дахь нөхцөл албан ёсны институци (их сургууль), мэргэжлийн орчинд хожуу үед явагдсан тул хоёрдогч нийгэмшилд хамаарна.
  3. 3Дүгнэлт: анхдагч нь зан төлвийн суурийг, хоёрдогч нь нийгмийн өргөн ролийг тавьдаг.
✦ Шалгах асуулт
Дараахаас аль нь хоёрдогч нийгэмшлийн жишээ бэ?
4

4. Нийгмийн статус ба нийгмийн дүр (роль)

Хувь хүн нийгэмшлийн явцад тодорхой нийгмийн байр суурь (статус) эзэлж, түүндээ тохирсон зан үйлийн загвар (дүр буюу роль)-ыг гүйцэтгэдэг. Статус бол хүний нийгэм дэх байр суурь, дүр бол тэр байр суурьт хүлээгдэх зан үйл юм.

Нийгмийн статус — хувь хүний нийгмийн тогтолцоон дахь байр суурь, зэрэг дэв. Нийгмийн дүр (роль) — тодорхой статусад нийгмээс хүлээгдэх зан үйлийн загвар, эрх үүргийн нийлбэр. Харьцаа: нэг статус нь олон дүрийг (рольыг) агуулж болно.
Статусын төрөл: Заагдсан (төрөлхийн) статус — хүний хүсэл зориг, хүчин чармайлтаас үл хамааран төрөлхийн буюу автоматаар оногддог (хүйс, нас, угсаа, төрсөн орон г.м.). Олдмол (ололцоот) статус — хувь хүний хүчин чармайлт, сонголт, чадвараар олж авдаг (мэргэжил, эрдмийн зэрэг, албан тушаал, гэрлэлтийн байдал г.м.).

Хүн нэгэн зэрэг олон статус эзэмшдэг (жишээ нь нэг хүн нэгэн зэрэг эх, багш, охин, иргэн байж болно). Эдгээр дүрүүд хооронд зөрчилдвөл дүрийн зөрчил (роль конфликт) үүсэх бөгөөд энэ нь нийгэмшлийн нийтлэг бэрхшээлийн нэг юм.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д заагдсан ба олдмол статусыг ялгуулсан сорил их гардаг. "Хүйс, нас, угсаа, төрсөн газар" = заагдсан; "мэргэжил, албан тушаал, эрдмийн зэрэг, гэрлэлт" = олдмол гэж тогтоомжтой сонгоорой.
✦ Шалгах асуулт
Дараахаас аль нь олдмол (ололцоот) статусын жишээ вэ?
5

5. Хазайлт зан үйл (девиаци)

Нийгэмшлийн явцад зарим хүн нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм хэмжээнээс гажих зан үйл гаргадаг. Ийм зан үйлийг хазайлт зан үйл буюу девиаци гэнэ. Хазайлт нь зөвхөн сөрөг утгатай биш, нийгмийн хэм хэмжээнээс гажсан аливаа зан үйлийг хамруулдаг (зарим тохиолдолд эерэг шинэлэг үйлдэл ч хазайлт байж болно).

Хазайлт зан үйл (девиаци) — нийгмийн тогтсон хэм хэмжээ, хүлээлтээс гажсан зан үйл. Анхдагч хазайлт — хааяа гаргадаг, нийгмийн хариу үйлдэл бага зэрэг гажилт. Хоёрдогч хазайлт — хүн "хазайсан" гэсэн шошго аван, түүнийгээ хүлээн авч давтан гаргадаг тогтвортой гажилт. Делинквент зан үйл — хууль зөрчсөн, гэмт хэрэгт хүрэх хазайлт.

Хазайлт зан үйлийн шалтгааныг нийгэм судлал янз бүрээр тайлбарладаг. Нийгмийн хэм хэмжээ сулрах, үнэт зүйлийн төөрөгдөл бий болохыг аноми (anomie) гэх бөгөөд энэ нь хазайлт ихсэх нэг гол нийгмийн нөхцөл гэж үздэг. Мөн гэр бүл, орчны нийгэмшил дутуу буюу алдаатай явагдах нь хазайлтад хүргэж болно.

✦ Шалгах асуулт
Нийгмийн хэм хэмжээ сулран, үнэт зүйлийн төөрөгдөл бий болж хазайлт зан үйл нэмэгдэх нийгмийн төлөв байдлыг юу гэж нэрлэдэг вэ?
6

6. Нийгмийн хяналт

Нийгэм хазайлт зан үйлээс сэргийлж, гишүүдийнхээ зан үйлийг хэм хэмжээнд нийцүүлэхийн тулд нийгмийн хяналтын тогтолцоог хэрэглэдэг. Нийгмийн хяналт нь хувь хүнийг нийгэмшүүлэх, нийгмийн дэг журмыг хадгалах гол механизм юм.

Нийгмийн хяналт — нийгэм гишүүдийнхээ зан үйлийг хэм хэмжээнд нийцүүлэн зохицуулах механизмын нийлбэр. Дотоод хяналт (өөрийн хяналт) — хувь хүн хэм хэмжээ, үнэт зүйлийг дотооддоо эзэмшсэнээр өөрийгөө ухамсартай хянах. Гадаад хяналт — нийгэм, бусдын зүгээс шагнал, шийтгэл, дэмжлэгээр зан үйлийг чиглүүлэх.
Нийгмийн санкц (шагнал-шийтгэл): Албан ёсны эерэг — шагнал, цол, гэрчилгээ. Албан ёсны сөрөг — торгууль, ял, албан ёсны шийтгэл. Албан бус эерэг — магтаал, талархал, хүндэтгэл. Албан бус сөрөг — буруушаалт, дургүйцэл, нийгмээс зайлуулах.

Нийгмийн хяналт нь хэм хэмжээ (норм) болон санкцаар дамжин ажилладаг. Хамгийн үр дүнтэй хяналт бол дотоод хяналт буюу хүн хэм хэмжээг өөрийн үнэт зүйл болгон дотооддоо хүлээн авах явдал юм. Ийм байдлаар нийгэмшил ба нийгмийн хяналт хоорондоо нягт холбогддог.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д санкцыг "албан ёсны/албан бус" ба "эерэг/сөрөг" гэсэн хоёр тэнхлэгээр ялгуулдаг. Жишээ нь ял = албан ёсны сөрөг, найзын магтаал = албан бус эерэг гэдгийг хослуулан тогтоохыг шаарддаг.
✦ Шалгах асуулт
Шүүхээс оногдуулсан торгууль, ял нь нийгмийн санкцын аль төрөлд хамаарах вэ?
🎯 Энэ хичээлийг дуусгалаа. Бодит сорилоор бэлдэхэд бэлэн үү?