НийгэмTier 0 · Үнэгүй
🌱 Хялбар 13 мин

🧭 Ёс зүй ба ёс суртахуун

Ёс зүй ба ёс суртахууны мөн чанар, эрх зүйгээс ялгарах ялгаа, ёс зүйн гурван үндсэн ангилал (Кант, утилитаризм, Аристотель), хувь хүний ёс суртахууны үнэт зүйлс болон орчин үеийн ёс зүйн асуудлуудыг ЭЕШ-д бэлдэх зорилгоор системтэйгээр судална.

1

Ёс зүй ба ёс суртахууны үндсэн ойлголт

Хүн нийгэмд амьдрахын тулд зөв, бурууг ялгах, бусадтай зохистой харьцах хэм хэмжээ зайлшгүй хэрэгтэй. Ёс суртахуун гэдэг нь сайн ба муу, зөв ба буруу, шударга ба шударга бус зэргийг ялган үнэлж, хүний зан үйлийг чиглүүлдэг нийгмийн ухамсрын нэг хэлбэр юм. Ёс зүй нь харин ёс суртахууны мөн чанар, гарал үүсэл, зарчмуудыг судалдаг гүн ухааны салбар ухаан буюу 'ёс суртахууны тухай онол' гэж ойлгож болно.

Ёс суртахуун (мораль) = хүний зан үйлийг зөв-буруугаар үнэлэх бичигдээгүй, дотоод итгэл үнэмшил, нийгмийн санаа бодолд тулгуурласан хэм хэмжээний тогтолцоо. Ёс зүй (этик) = ёс суртахууныг судалдаг гүн ухааны салбар, ёс суртахууны онол. Өөрөөр хэлбэл: ёс суртахуун бол ПРАКТИК (амьдрал дахь зан үйл), ёс зүй бол ОНОЛ (түүнийг судлах ухаан).

Ёс суртахууны хэм хэмжээг хэрэгжүүлэх гол хүч нь дотоод итгэл үнэмшил, нийгмийн зүгээс үзүүлэх ёс суртахууны нөлөө (магтаал, зэмлэл, олон нийтийн санаа бодол), хувь хүний мөс чанар юм. Үүнийг зөрчвөл хууль ёсны шийтгэл бус, харин нийгмийн буруушаал, ичгүүр, мөс чанарын зовнил дагалддагаараа онцлогтой.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д 'ёс зүй' ба 'ёс суртахуун' хоёрыг андуурч ялгуулсан асуулт элбэг гардаг. Санах гол түлхүүр: ёс зүй бол ОНОЛ/ухаан, ёс суртахуун бол бодит АМЬДРАЛ дахь хэм хэмжээ, зан үйл.
2

Ёс суртахуун ба эрх зүйн ялгаа

Ёс суртахуун ба эрх зүй (хууль) хоёр нь хоёулаа хүний зан үйлийг зохицуулдаг нийгмийн хэм хэмжээ боловч мөн чанар, хэрэгжүүлэх арга, эх сурвалжаараа ялгаатай. Ихэнх тохиолдолд тэдгээр нь нийцэж байдаг (жишээ нь хулгай хийх нь ёс суртахуунгүй бөгөөд хуулиар ч хориотой), гэхдээ давхцахгүй талбар бас бий.

ЭРХ ЗҮЙ (хууль): - Төр баталж, бичгээр албан ёсоор тогтоодог - Заавал биелүүлэх, бүх нийтэд хүчинтэй - Зөрчвөл төрийн албадлага, хуулийн хариуцлага (торгууль, эрх хязгаарлал г.м.) - Гадаад зан үйлийг голчлон зохицуулна ЁС СУРТАХУУН: - Нийгэм, түүх, уламжлалаар аяндаа төлөвшдөг, бичигдээгүй - Дотоод итгэл үнэмшилд тулгуурлана - Зөрчвөл нийгмийн буруушаал, мөс чанарын зэмлэл - Дотоод сэдэл, хүсэл эрмэлзлийг ч хамруулна
📝 Ялгааг бодит жишээгээр
Гудамжинд унасан хүнд туслахгүй өнгөрөх нь хуулиар шийтгэгдэх үү, эсвэл ёс суртахууны асуудал уу?
  1. 1Энэ үйлдэл нь ихэвчлэн хуулиар шууд шийтгэгддэггүй (хүн бүрт туслах ерөнхий хууль ёсны үүрэг тийм хатуу заагдаагүй).
  2. 2Гэвч энэ нь ёс суртахууны хувьд буруушаагдах зан үйл — энэрэл, хүнлэг чанарын зөрчил.
  3. 3Дүгнэлт: эрх зүйгээр зөвшөөрөгдсөн ч ёс суртахуунгүй байж болохыг харуулна — энэ нь хоёр хэм хэмжээ давхцахгүй жишээ юм.
✦ Шалгах асуулт
Ёс суртахуун ба эрх зүйн гол ялгаа аль нь вэ?
3

Ёс зүйн үндсэн гурван ангилал (онол)

Ёс зүйн онолд 'аль үйлдэл зөв вэ, юунд тулгуурлан үнэлэх вэ?' гэдэг асуултад хариулах гурван том чиглэл бий. Эдгээр нь үүргийн ёс зүй (Кант), үр дагаврын ёс зүй (утилитаризм), ариун журмын ёс зүй (Аристотель) юм. Эдгээрийг ялгаж ойлгох нь ЭЕШ-ийн чухал агуулга.

1. ҮҮРГИЙН ЁС ЗҮЙ (деонтологи) — Иммануэл КАНТ: Үйлдлийн зөв-бурууг ҮР ДҮНГЭЭР НЬ БУС, харин ҮҮРЭГ, зарчимд нийцсэн эсэхээр үнэлнэ. Хүн үүргээ үүргийн төлөө биелүүлэх ёстой. Категори императив: 'Чиний дагаж буй зарчим бүх нийтийн хууль болохыг хүсэхүйц байх ёстой.' Мөн 'Хүнийг хэзээ ч зөвхөн хэрэгсэл бус, зорилго хэмээн үз.'
2. ҮР ДАГАВРЫН ЁС ЗҮЙ (консеквенциализм / УТИЛИТАРИЗМ) — Бентам, Милль: Үйлдлийн зөв-бурууг ҮР ДАГАВРААР НЬ үнэлнэ. Аль болох ОЛОН ХҮНД АЛЬ БОЛОХ ИХ АЗ ЖАРГАЛ (ашиг тус)-ыг авчирдаг үйлдэл л зөв. Зарчим: 'Хамгийн олуулаа хамгийн их аз жаргал.'
3. АРИУН ЖУРМЫН ЁС ЗҮЙ (буянч чанарын ёс зүй / virtue ethics) — АРИСТОТЕЛЬ: Гол асуулт нь 'ямар үйлдэл зөв вэ?' биш, харин 'ямар ХҮН байх ёстой вэ?'. Зөв зан чанар, буян (эр зориг, тэвчээр, шударга байдал) төлөвшүүлэхэд анхаарна. Алтан дунд зам (мезотес): буян нь хоёр туйлын (хэт ба дутуу) дунд оршино. Жишээ: эр зориг = хулчгар байдал ба сүрхийрэхийн дунд.
📝 Гурван онол нэг асуудлыг хэрхэн үнэлэх вэ
Худал хэлэх нь зөв үү? Гурван онол яаж дүгнэх вэ?
  1. 1Кант (үүргийн ёс зүй): Худал хэлэх нь үргэлж буруу. Учир нь 'худал хэлж болно' гэдэг зарчмыг бүх нийтийн хууль болгох боломжгүй — итгэл бүхэлдээ нурна.
  2. 2Утилитаризм (үр дагавар): Хэрэв тухайн худал нь олон хүнд их сайн үр дүн (жишээ нь хүний амь аврах) авчрах бол зөвтгөгдөж болно.
  3. 3Аристотель (ариун журам): Үнэнч шударга хүн худал хэлэхгүй боловч нөхцөл байдалд тохирсон мэргэн ухаанаар (фронесис) хэмжээ алдагдуулахгүй ажиллана.
  4. 4Дүгнэлт: нэг асуудалд гурван онол өөр өөр шалгуураар хандаж байгааг анхаар.
✦ Шалгах асуулт
'Үйлдлийн зөв-бурууг түүний үр дагавар буюу хэдий олон хүнд хэр их ашиг тус авчирснаар нь хэмждэг' ёс зүйн чиглэлийг юу гэх вэ?
✦ Шалгах асуулт
Кантын ёс зүйн үндсэн санаа аль нь вэ?
4

Ёс суртахууны үнэт зүйлс: ухамсар, мөс чанар, нэр төр, үнэнч шударга

Ёс суртахууны амьдралд хүний дотоод ертөнцийг тодорхойлдог хэд хэдэн үндсэн категори бий. Эдгээр нь хүнийг зөв зан үйл рүү дотроос нь чиглүүлж, өөрийгөө үнэлэх, бусдад үнэлэгдэх үндэс болдог.

Ёс суртахууны үндсэн категориуд: - УХАМСАР: зөв-бурууг ялган таних, өөрийн зан үйлийг ёс суртахууны хэмжүүрээр үнэлэх дотоод чадвар. - МӨС ЧАНАР: хийсэн үйлдлийнхээ төлөө дотроос хариуцлага хүлээх, буруугаа мэдэрч зовох/зөв үйлдэлдээ сэтгэл амар байх дотоод 'шүүгч'. - НЭР ТӨР: хувь хүний өөрийгөө хүндлэх (нэр төр) болон бусдын зүгээс үзүүлэх хүндлэл (алдар нэр)-ийн нэгдэл. - ҮНЭНЧ ШУДАРГА: үнэнийг эрхэмлэх, амласандаа хүрэх, хувийн ашиг сонирхлоос дээгүүр зөвийг тавих чанар.

Мөс чанар нь ёс суртахууны өөрийгөө хянах гол механизм юм. Хүн буруу зүйл хийвэл мөс чанар нь зэмлэж, ичгүүр, гэмшлийг төрүүлдэг бол зөв үйлдэл хийвэл сэтгэл хангалуун, тайван байдлыг өгдөг. Нэр төр нь хүний нийгмийн үнэлэмжтэй холбоотой бөгөөд хүн өөрийн нэр төрөө хамгаалах, бусдын нэр төрийг хүндлэх ёс суртахууны үүрэгтэй.

✦ Шалгах асуулт
Хийсэн буруу үйлдлийнхээ төлөө дотроос гэмших, зовох мэдрэмж төрүүлж, хүнийг зөв зан үйл рүү чиглүүлдэг дотоод 'шүүгч'-ийг юу гэх вэ?
5

Алтан дүрэм ба ёс суртахууны бүх нийтийн зарчим

Дэлхийн олон соёл, шашин, гүн ухаанд давтагддаг ёс суртахууны нэгэн бүх нийтийн зарчмыг 'алтан дүрэм' гэж нэрлэдэг. Энэ нь хүний хоорондын харилцааны хамгийн энгийн бөгөөд гүн гүнзгий хэм хэмжээг илэрхийлдэг.

АЛТАН ДҮРЭМ: Эерэг хэлбэр: 'Бусдаар хийлгэхийг хүссэн зүйлээ чи бусдад хий.' Сөрөг хэлбэр: 'Өөртөө хүсээгүй зүйлээ бусдад бүү үйлд.' Мөн чанар: бусдыг өөртэйгөө адил эрхтэй, нэр төртэй хүн гэж үзэх — өрөвдөх сэтгэл, харилцан хүндлэлийн зарчим.

Алтан дүрэм нь Кантын категори императивтэй санаагаараа ойролцоо: хоёулаа хувь хүний зан үйлийг бүх нийтэд тэгш хамаарах зарчмын түвшинд авч үздэг. Гэхдээ алтан дүрэм нь илүү энгийн, сэтгэл хөдлөл (өрөвдөх, тавлах сэтгэл)-д тулгуурласан бол категори императив нь оюун ухаан, логикийн хатуу шалгуурт тулгуурлана.

Зөвлөмж: ЭЕШ-д алтан дүрмийн эерэг/сөрөг хэлбэрийг таниулах, эсвэл Кантын категори императивтэй харьцуулах асуулт гарч болзошгүй. Гол санаа: 'өөрийгөө бусдын байр сууринд тавьж үзэх' гэдгийг сана.
6

Орчин үеийн ёс зүйн асуудлууд (хавсарга ёс зүй)

Шинжлэх ухаан, технологийн хурдацтай хөгжил хүн төрөлхтний өмнө урьд байгаагүй шинэ ёс зүйн асуудлуудыг тавьж байна. Эдгээр асуудлыг судалдаг салбарыг хавсарга (хэрэглээний) ёс зүй гэх бөгөөд биоёс зүй, мэдээллийн ёс зүй, байгаль орчны ёс зүй зэрэг чиглэлийг хамруулдаг.

ОРЧИН ҮЕИЙН ЁС ЗҮЙН ГОЛ ЧИГЛЭЛҮҮД: - БИОЁС ЗҮЙ (биоэтик): анагаах ухаан, амьдрал, биотехнологитой холбоотой ёс зүйн асуудал — эвтаназиа, эрхтэн шилжүүлэн суулгах, генийн инженерчлэл, эх барих, клончлол, өвчтөний эрх. - МЭДЭЭЛЛИЙН ЁС ЗҮЙ: цахим орчин, мэдээллийн технологитой холбоотой — хувийн нууц, мэдээллийн аюулгүй байдал, зохиогчийн эрх, цахим дээрэлхэлт, хуурамч мэдээлэл, хиймэл оюун ухааны хэрэглээ. - БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ ЁС ЗҮЙ: байгальд хандах хариуцлага, ирээдүй хойч үеийн өмнө хүлээх үүрэг.

Эдгээр асуудлын онцлог нь ихэвчлэн нэг талд хувь хүний эрх чөлөө, технологийн дэвшил, нөгөө талд хүний нэр төр, аюулгүй байдал, нийтийн ашиг сонирхол хоорондын зөрчилд тулгуурладаг. Тиймээс дээр үзсэн гурван онол (Кант, утилитаризм, Аристотель)-ыг ашиглан янз бүрийн өнцгөөс шинжлэх боломжтой.

📝 Мэдээллийн ёс зүйн жишээ кейс
Сошиал медиад нийтэлсэн хувийн зургийг бусдын зөвшөөрөлгүйгээр тарааж, доромжлох нь ёс зүйн ямар зөрчил вэ?
  1. 1Хувийн нууц, мэдээллийн ёс зүйн зөрчил — тухайн хүний хувийн орон зайд халдаж байна.
  2. 2Хүний нэр төрийг доромжилж байгаа тул ёс суртахууны ноцтой зөрчил.
  3. 3Кантаар: тухайн хүнийг зорилго бус, зөвхөн хэрэгсэл (анхаарал татах, доромжлох хэрэгсэл) болгож байна — буруу.
  4. 4Дүгнэлт: энэ нь мэдээллийн ёс зүй болон хувь хүний нэр төрийг зэрэг зөрчсөн үйлдэл; зарим тохиолдолд эрх зүйн хариуцлага ч дагуулна.
✦ Шалгах асуулт
Эвтаназиа, эрхтэн шилжүүлэн суулгах, генийн инженерчлэл зэрэг амьдрал, анагаах ухаантай холбоотой ёс зүйн асуудлыг судалдаг чиглэлийг юу гэх вэ?
Зөвлөмж: ЭЕШ-д орчин үеийн ёс зүйн чиглэлүүдийг (биоёс зүй ↔ анагаах/амьдрал, мэдээллийн ёс зүй ↔ цахим орчин/хувийн нууц) жишээтэй нь тааруулах асуулт гардаг. Түлхүүр үгсийг нь сайн ялгаж сурахад анхаар.
🎯 Энэ хичээлийг дуусгалаа. Бодит сорилоор бэлдэхэд бэлэн үү?