ЭЕШ.online — ЭЕШ-д бэлдэх хамгийн энгийн арга

1Энэ юунд хэрэгтэй вэ?

Гэр барихдаа шохой (CaO) усаар унтраахад буцлан халдаг. Ходоод хорсоход сода (NaHCO₃) уудаг. Цайны данхны дотор цагаан хаг (CaCO₃) тогтдог, түүнийг цуугаар арилгадаг. Эдгээр бүгд исэл, суурь, хүчил, давсны урвал.

Органик бус бодис мянга мянгаараа байдаг ч үндсэндээ 4 ангилалд багтана. Бодисын томьёог хараад аль ангилалд хамаарахыг таньчихвал түүний ямар бодистой урвалд орж, юу үүсгэхийг тааж чадна. ЭЕШ-ийн «урвалын бүтээгдэхүүнийг сонго», «X бодисыг ол» даалгавар бүгд үүн дээр тулгуурладаг.

Энгийнээр: 4 ангилал = 4 гэр бүл. Исэл бол «өвөө» (элемент + O). Түүнээс усаар суурь эсвэл хүчил гэсэн «хүүхдүүд» төрнө. Суурь, хүчил хоёр «гэрлэвэл» давс ба ус төрнө.

ДӨРВӨН АНГИЛАЛ: Исэл — 2 элемент, нэг нь O: CaO, CO₂, Al₂O₃ Суурь — металл + OH бүлэг: NaOH, Ca(OH)₂, Fe(OH)₃ Хүчил — H + хүчлийн үлдэгдэл: HCl, H₂SO₄, H₃PO₄ Давс — металл (эсвэл NH₄⁺) + хүчлийн үлдэгдэл: NaCl, CaCO₃, NH₄NO₃

21. Исэл

Исэл нь хоёр элементээс тогтох, нэг нь −2 исэлдлийн зэрэгтэй хүчилтөрөгч байх нэгдэл. Химийн шинжээр нь 4 төрөл болгоно.

ИСЛИЙН ТӨРЛҮҮД: • Суурилаг — металл (+1, +2): Na₂O, K₂O, CaO, MgO, CuO, FeO, BaO • Хүчиллэг — металл бус (мөн исэлдлийн зэрэг өндөр металл): CO₂, SO₂, SO₃, P₂O₅, N₂O₅, SiO₂, Mn₂O₇, CrO₃ • Амфотер — хоёр шинжтэй: ZnO, Al₂O₃, BeO, Cr₂O₃, Fe₂O₃ • Давс үүсгэдэггүй — CO, NO, N₂O (хүчил, шүлтийн аль алинтай урвалд ордоггүй)

\mathrm{CaO} + \mathrm{H_2O} \rightarrow \mathrm{Ca(OH)_2} \qquad \mathrm{SO_3} + \mathrm{H_2O} \rightarrow \mathrm{H_2SO_4}

Идэвхтэй металлын суурилаг исэл + ус → шүлт; хүчиллэг исэл + ус → хүчил.

\mathrm{CaO} + \mathrm{CO_2} \rightarrow \mathrm{CaCO_3}

Суурилаг исэл + хүчиллэг исэл → давс. Эсрэг шинжтэй бодисууд л урвалд орно.

\mathrm{ZnO} + 2\mathrm{HCl} \rightarrow \mathrm{ZnCl_2} + \mathrm{H_2O} \qquad \mathrm{ZnO} + 2\mathrm{NaOH} \xrightarrow{t} \mathrm{Na_2ZnO_2} + \mathrm{H_2O}

Амфотер исэл хүчилтэй ч, шүлттэй ч урвалд орно.

Энгийнээр: Суурилаг ба хүчиллэг исэл бол соронзны хоёр туйл — хоорондоо татна (урвалд орно), ижил туйл нь түлхэлцэнэ (CaO + Na₂O урвалд орохгүй). Амфотер бол хоёр талтай найз — хэнтэй ч нийлнэ.

Чит код

Ислийг 3 секундэд ангилах

1) CO, NO, N₂O уу? → давс үүсгэдэггүй. 2) Zn, Al, Be, Cr(III), Fe(III) уу? → амфотер. 3) Металл бус уу, эсвэл металл +6, +7 зэрэгтэй (CrO₃, Mn₂O₇) уу? → хүчиллэг. 4) Бусад металл → суурилаг.

Ангилах

Дараах ислүүдийг ангил: K₂O, SO₂, Al₂O₃, CO, P₂O₅, MgO.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Устай урвал

Na₂O ба P₂O₅ тус бүр устай урвалд ороход юу үүсэх вэ? Тэгшитгэлийг тэнцүүл.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Шохой унтраах (тооцоо)

5.6 г CaO-г усанд хийв. Хэдэн грамм Ca(OH)₂ үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

ЭЕШ-ийн заль. Mn₂O₇, CrO₃ металлын исэл мөртлөө ХҮЧИЛЛЭГ (HMnO₄, H₂CrO₄ хүчилд харгалзана). Харин CO нь металл бус ч хүчиллэг исэл БИШ — давс үүсгэдэггүй. Мөн CuO, FeO, SiO₂ устай урвалд ордоггүй.

Шалгах асуулт

Аль исэл нь амфотер вэ?

32. Суурь

Суурь нь металлын атом ба нэг буюу хэд хэдэн гидроксил бүлгээс (OH) тогтоно. OH-ийн тоо = металлын исэлдлийн зэрэг: NaOH, Ca(OH)₂, Fe(OH)₃.

СУУРИЙН ТӨРЛҮҮД: • Шүлт (усанд уусдаг): LiOH, NaOH, KOH, Ba(OH)₂, Ca(OH)₂ (бага уусдаг) • Усанд уусдаггүй: Cu(OH)₂ (цэнхэр), Fe(OH)₃ (хүрэн), Mg(OH)₂, Fe(OH)₂ • Амфотер гидроксид: Zn(OH)₂, Al(OH)₃, Be(OH)₂

\mathrm{CuSO_4} + 2\mathrm{NaOH} \rightarrow \mathrm{Cu(OH)_2}\downarrow + \mathrm{Na_2SO_4}

Уусдаггүй суурийг давс + шүлтээр гаргана (тунадас).

\mathrm{Cu(OH)_2} \xrightarrow{t} \mathrm{CuO} + \mathrm{H_2O}

Уусдаггүй суурь халаахад исэл ба ус болж задарна. Шүлт задрахгүй.

ШҮЛТИЙН УРВАЛУУД: • + хүчил → давс + ус (саармагжилт): NaOH + HCl → NaCl + H₂O • + хүчиллэг исэл → давс + ус: 2NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O • + давс → шинэ суурь + шинэ давс (тунадас үүсвэл) • Индикатор: фенолфталейн — час улаан, лакмус — цэнхэр.

Энгийнээр: Шүлт бол усанд уусдаг «саван» шиг гулгамтгай, идэмхий. Уусдаггүй суурь бол элс шиг — усанд хийвэл ёроолд тунадас болж үлдэнэ.

Тунадасны масс

16 г CuSO₄ агуулсан уусмалд илүүдэл NaOH нэмэв. Хэдэн грамм тунадас үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Суурь задлах

9.8 г Cu(OH)₂-ийг халаав. Хэдэн грамм CuO үлдэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Шалгах асуулт

Аль нь шүлт вэ?

43. Хүчил

Хүчил нь металлаар орлогдож чадах устөрөгчийн атом ба хүчлийн үлдэгдлээс тогтоно. Металлаар орлогдож чадах H-ийн тоог суурьшил гэнэ.

ХҮЧЛИЙН АНГИЛАЛ: • Хүчилтөрөгчтэй: H₂SO₄, HNO₃, H₃PO₄, H₂CO₃, H₂SO₃ • Хүчилтөрөгчгүй: HCl, HBr, HF, H₂S • Суурьшлаар: нэг суурьт (HCl, HNO₃, CH₃COOH), хоёр суурьт (H₂SO₄, H₂CO₃, H₂S), гурван суурьт (H₃PO₄)

ХҮЧЛИЙН ҮЛДЭГДЭЛ → ДАВСНЫ НЭР: HCl → Cl⁻ хлорид · H₂S → S²⁻ сульфид · HF → F⁻ фторид H₂SO₄ → SO₄²⁻ сульфат · H₂SO₃ → SO₃²⁻ сульфит HNO₃ → NO₃⁻ нитрат · HNO₂ → NO₂⁻ нитрит H₂CO₃ → CO₃²⁻ карбонат · H₃PO₄ → PO₄³⁻ фосфат · H₂SiO₃ → SiO₃²⁻ силикат

Чит код

-ат ба -ит

Хүчилтөрөгч их нь «-ат» (сульфат SO₄, нитрат NO₃), нэгээр бага нь «-ит» (сульфит SO₃, нитрит NO₂). Хүчилтөрөгчгүй хүчлийн давс «-ид» (хлорид, сульфид). Гурван төгсгөл цээжилбэл бүх нэрийг уншина.

ХҮЧЛИЙН УРВАЛУУД: • + металл (идэвхийн эгнээнд H-ийн өмнөх) → давс + H₂: Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑ • + суурилаг исэл → давс + ус: CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O • + суурь → давс + ус (саармагжилт) • + давс → шинэ хүчил + шинэ давс (хий, тунадас, сул хүчил үүсвэл): CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑

Энгийнээр: Хүчил бол «H-ээ өгөхийг хүсдэг» бодис. Идэвхтэй металл (Mg, Zn, Fe) түүний H-ийг булааж аваад H₂ хий болгож гаргана. Идэвх султай металл (Cu, Ag, Au) хүч хүрэхгүй — урвал явахгүй.

Металл + хүчил

4.8 г Mg-ийг илүүдэл HCl-д уусгахад хэвийн нөхцөлд хэдэн литр H₂ ялгарах вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Урвал явах уу?

Cu + HCl, Zn + H₂SO₄ (шингэн), Fe + HCl урвалуудын алинд нь H₂ ялгарах вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

ЭЕШ-ийн заль. CH₃COOH-д 4 H атом бий ч зөвхөн COOH-ийн H металлаар орлогдоно → НЭГ суурьт хүчил. Мөн HNO₃ ба өтгөн H₂SO₄ металлтай урвалд ороход H₂ ялгардаггүй (NO, NO₂, SO₂ гарна) — «Исэлдэлт-ангижрал» хичээлээс үз.

Шалгах асуулт

Аль нь гурван суурьт хүчил вэ?

54. Давс ба нэрлэх

Давс нь металлын катион (эсвэл NH₄⁺) ба хүчлийн үлдэгдлээс тогтоно. Нэрийг «металлын нэр + -ийн + үлдэгдлийн нэр» гэж өгнө. Металл хэд хэдэн валенттай бол хаалтанд бичнэ: FeCl₂ — төмөр(II) хлорид, FeCl₃ — төмөр(III) хлорид.

ДАВСНЫ ТӨРЛҮҮД: • Дундаж (хэвийн) — H ч, OH ч үгүй: Na₂SO₄, CaCO₃, AlCl₃ • Хүчиллэг — H үлдсэн (хүчил илүүдэлтэй): NaHSO₄ натрийн гидросульфат, NaHCO₃ натрийн гидрокарбонат (сода) • Суурилаг — OH үлдсэн (суурь илүүдэлтэй): CuOHCl гидроксозэс(II) хлорид, (CuOH)₂CO₃ малахит

\mathrm{NaOH} + \mathrm{H_2SO_4} \rightarrow \mathrm{NaHSO_4} + \mathrm{H_2O} \qquad 2\mathrm{NaOH} + \mathrm{H_2SO_4} \rightarrow \mathrm{Na_2SO_4} + 2\mathrm{H_2O}

Хүчил илүүдэлтэй (1 : 1) бол хүчиллэг давс, хангалттай шүлттэй (2 : 1) бол дундаж давс.

Энгийнээр: Хоёр суурьт хүчил = хоёр гартай хүн. NaOH нэг л гарыг нь атгавал (1 : 1) нэг гар нь H-ээ барьсаар — хүчиллэг давс. Хоёр гарыг нь хоёулангийн атгавал (2 : 1) — дундаж давс.

ИОН СОЛИЛЦОХ УРВАЛ ЯВАХ НӨХЦӨЛ (уусмалд): Бүтээгдэхүүнд (1) тунадас ↓, (2) хий ↑, эсвэл (3) ус (сул электролит) үүсэх ёстой. Үгүй бол урвал явахгүй: NaCl + KNO₃ → ✘

Харьцаагаар давсны төрөл

1 моль H₂SO₄ дээр (а) 1 моль, (б) 2 моль NaOH нэмбэл ямар давс үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Саармагжилтын тооцоо

8 г NaOH ба 9.8 г H₂SO₄ агуулсан уусмалуудыг холив. Ямар давс хэдэн грамм үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Нэрлэх

FeCl₃, Ca(HCO₃)₂, K₂SO₃, Al(NO₃)₃ давсуудыг нэрлэ.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Шалгах асуулт

Аль нь хүчиллэг давс вэ?

ЭЕШ-ийн заль. Хүчиллэг давс (NaHCO₃) заавал хүчиллэг орчинтой гэж БҮҮ бод — сода суурилаг орчинтой. «Хүчиллэг давс» гэдэг нь найрлагадаа H-тэй гэсэн нэр; орчныг гидролизоор тогтооно («Хүчил, суурь, давс ба pH» хичээл).

65. Генетик холбоо

Нэг элементээс эхлээд исэл → гидроксид → давс гэж нэг ангиллаас нөгөө рүү шилжих цувааг генетик цуваа гэнэ. Металл ба металл бусынх хоёр өөр замтай, давс дээр хоёулаа нийлдэг.

МЕТАЛЛ: металл → суурилаг исэл → суурь → давс МЕТАЛЛ БУС: металл бус → хүчиллэг исэл → хүчил → давс Жишээ: Ca → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ S → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄ → BaSO₄

Энгийнээр: Генетик цуваа = удмын мод. Ca бол өвөг, CaO нь хүү, Ca(OH)₂ ач, CaCO₃ гуч. Бүгдэд нь «Ca» гэсэн овог хадгалагдана — тиймээс нэг үеэс нөгөөг нь гаргаж болно.

Кальцийн цуваа

Ca → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ → CaCl₂ хувиргалтын тэгшитгэлүүдийг бич.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Хүхрийн цуваа

S → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄ → BaSO₄ хувиргалтыг бич.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Зэсийн цуваа (тойруу зам)

Cu → CuO → CuSO₄ → Cu(OH)₂ → CuO хувиргалтыг бич.

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

ЭЕШ-ийн заль. CuO, FeO, Fe₂O₃ зэрэг устай урвалд ордоггүй. «CuO → Cu(OH)₂» алхмыг нэг урвалаар хийж болохгүй; давсаар тойрно: CuO → CuSO₄ → Cu(OH)₂. Шүлтийн металл ба Ca, Ba-ийн исэл л устай шууд урвалд орно.

Шалгах асуулт

Ca → X → Ca(OH)₂ цуваанд X аль нь вэ?

Шалгах асуулт

P → X → H₃PO₄ → Na₃PO₄ цуваанд X аль нь вэ?

7ЭЕШ-ийн бодлогууд

ЭЕШ-д «X ба Y бодисуудыг ол», «аль хос урвалд орохгүй вэ», «генетик цуваанд тооцоо» гэсэн хэлбэрээр ордог. Эсрэг шинжтэй бодисууд урвалд орно (хүчиллэг ↔ суурилаг), ижил шинжтэй нь орохгүй гэдгийг ашиглан сонголтыг шүү.

Шохойн ус булингартах

Хэвийн нөхцөлд 4.48 л CO₂-ийг илүүдэл шохойн ус (Ca(OH)₂)-аар нэвтрүүлэв. Хэдэн грамм тунадас үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Цуваагаар тооцоо

8 г кальциас Ca → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ цуваагаар (алхам бүр 100%) хэдэн грамм CaCO₃ гарах вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

CO₂ + NaOH: ямар давс? (3 оноо)

0.1 моль CO₂-ийг (а) 0.1 моль, (б) 0.2 моль NaOH агуулсан уусмалаар нэвтрүүлэв. Ямар давс хэдэн грамм үүсэх вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Хольцын найрлага

CaO ба CaCO₃-ийн 15.6 г хольцыг илүүдэл HCl-д уусгахад хэвийн нөхцөлд 2.24 л хий ялгарав. Хольц дахь CaO-ийн масс хэд вэ?

Эхлээд өөрөө оролдоод үз.

Шалгах асуулт

Уусмалд аль хос бодис хоорондоо урвалд ОРОХГҮЙ вэ?

Шалгах асуулт

Аль бодис NaOH-тэй ч, HCl-тэй ч урвалд орох вэ?

Цээжлэх карт · дарж эргүүл (0/6)

Цээжлэх зүйлс

4 ангилал: исэл, суурь, хүчил, давс.
Исэл: суурилаг (металл +1,+2), хүчиллэг (металл бус, Mn₂O₇), амфотер (Zn, Al, Be), давс үүсгэдэггүй (CO, NO, N₂O).
Суурь: шүлт (NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂) ба уусдаггүй (халаахад исэл + ус болж задарна).
Хүчлийн суурьшил = металлаар орлогдох H-ийн тоо; CH₃COOH нэг суурьт.
Давс: дундаж, хүчиллэг (H-тэй), суурилаг (OH-тэй). Нэр: -ат, -ит, -ид.
Эсрэг шинжтэй бодис урвалд орно; ион солилцоо нь тунадас, хий, ус гарвал л явна.
Генетик цуваа: металл → исэл → суурь → давс; металл бус → исэл → хүчил → давс.
Цуваагаар тооцоо бодоход элементийн атом хадгалагдана: n(эхний) = n(эцсийн).