ХимиTier 0 · Үнэгүй
🌱 Хялбар 13 мин

⚛️ Атомын бүтэц ба үелэх систем

Атомын цөм ба электрон, атомын дугаар ба массын тоо, изотоп, электроны бүрхүүлийн дүүргэлт, Менделеевийн үелэх систем.

1

Атомын бүтэц

Атом нь эерэг цэнэгтэй цөм ба түүнийг тойрох электронуудаас тогтоно. Цөмд протон ба нейтрон байрлана. Атом бүхэлдээ цахилгаан төвийг сахисан — протоны тоо электроны тоотой тэнцүү.

Протон p⁺ → цэнэг +1, цөмд. Нейтрон n⁰ → цэнэггүй, цөмд. Электрон e⁻ → цэнэг −1, цөмийг тойрно. Массын ихэнх нь цөмд төвлөрнө.
2

Атомын дугаар ба массын тоо

Элемент бүрийг атомын дугаараар нь ялгана. Атомын дугаар Z = протоны тоо. Төвийг сахисан атомд электроны тоо мөн Z-тэй тэнцүү.

A=Z+NA = Z + N
A — массын тоо, Z — протоны тоо (атомын дугаар), N — нейтроны тоо.
📝 Нейтроны тоог олох
Натрийн (Na) атомын дугаар Z = 11, массын тоо A = 23. Нейтроны тоог ол.
  1. 1A = Z + N томьёоноос N = A − Z
  2. 2N = 23 − 11 = 12
  3. 3Хариу: 12 нейтрон. Электрон нь Z = 11.
✦ Шалгах асуулт
Хлорын атом Z = 17, A = 35. Нейтроны тоо хэд вэ?
3

Изотоп

Нэг элементийн атомууд ижил тооны протонтой (ижил Z) боловч өөр өөр тооны нейтронтой байж болно. Эдгээрийг изотоп гэнэ. Изотопууд химийн шинж чанараараа адил, массаараа ялгаатай.

Изотоп = ижил Z (ижил элемент), өөр N (өөр массын тоо A). Жишээ: ¹²C ба ¹⁴C хоёулаа нүүрстөрөгч (Z=6), N нь 6 ба 8.
✦ Шалгах асуулт
Хоёр атом изотоп болохын тулд аль үзүүлэлт нь ИЖИЛ байх ёстой вэ?
4

Электроны бүрхүүл ба үелэх систем

Электронууд цөмийг тойрон давхарга (бүрхүүл) үүсгэн байрлана. Эхний давхарга хамгийн ихдээ 2, дараагийнх 8 электрон багтаана. n-р давхаргын багтаамж:

Nmax⁡=2n2N_{\max} = 2n^2
n = 1 → 2, n = 2 → 8, n = 3 → 18 электрон.

Менделеев элементүүдийг атомын дугаараар нь эрэмбэлж үелэх систем зохиосон. Босоо багана = бүлэг (гадна давхаргын валентын электроны тоо ижил), хэвтээ мөр = үе (электрон давхаргын тоо ижил).

Зөвлөмж: ЭЕШ-д «бүлгийн дугаар = гадна (валент) электроны тоо», «үеийн дугаар = электрон давхаргын тоо» гэдгийг ашиглан элементийн байрлалыг олуулдаг.
✦ Шалгах асуулт
Гуравдугаар (M) электрон давхарга хамгийн ихдээ хэдэн электрон багтаах вэ?
🎯 Энэ хичээлийг дуусгалаа. Бодит сорилоор бэлдэхэд бэлэн үү?