⚖️ Хүний эрх ба эрх чөлөө
Хүний эрх гэж юу вэ, ямар төрөл байдаг, Монгол Улсын Үндсэн хуульд хэрхэн баталгаажсан, эрх ба үүргийн уялдаа.
1
Яагаад чухал вэ?
Хүний эрх бол хүн төрөлхтөн зөвхөн хүн болсныхоо төлөө эдэлдэг суурь эрх юм. Эдгээр эрхийг хэн ч (төр, бусад хүн) булаан авч болохгүй. ЭЕШ-ийн нийгмийн хэсэгт хүний эрхийн ойлголт, төрөл, баталгаа тогтмол ордог.
💡Хүний эрх = төрөлхийн (хүн төрөхөөсөө эдэлдэг) · түгээмэл (бүх хүнд хамаатай) · салшгүй (булаан авч болохгүй) · тэгш (хүн бүрт ижил).
2
Эрхийн төрлүүд
Хүний эрхийг агуулгаар нь хэд хэдэн бүлэгт хуваадаг. Эдгээрийг ялгаж сурах нь сонголттой даалгаврыг бодоход чухал.
💡Иргэний эрх → амьд явах, халдашгүй байх, шударга шүүхээр шүүлгэх.
Улс төрийн эрх → сонгох ба сонгогдох, эвлэлдэн нэгдэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх.
Эдийн засгийн эрх → өмчлөх, хөдөлмөрлөх, чөлөөтэй худалдаа хийх.
Нийгэм-соёлын эрх → боловсрол эзэмших, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, соёлын үнэт зүйлд хүртэх.
Зөвлөмж: ЭЕШ-д «дараах эрх аль төрөлд хамаарах вэ?» гэж асууна. Жишээ: «сонгуульд оролцох» = улс төрийн эрх, «боловсрол эзэмших» = нийгэм-соёлын эрх.
✦ Шалгах асуулт«Сонгож, сонгогдох эрх» аль төрөлд хамаарах вэ?
3
Олон улсын ба үндэсний баталгаа
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага 1948 оны 12 дугаар сарын 10-нд «Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал»-ыг баталсан. Тийм учраас 12-р сарын 10-ыг Хүний эрхийн өдөр болгон тэмдэглэдэг.
Монгол Улсад хүний эрх, эрх чөлөөг 1992 оны Үндсэн хуулийн Хоёрдугаар бүлэгт баталгаажуулсан. Эрхээ зөрчигдсөн гэж үзвэл хүн шүүхэд хандах эрхтэй.
💡Хүний эрх хязгаарлагдаж болох цорын ганц нөхцөл: бусдын эрх, нийгмийн аюулгүй байдлыг хамгаалах зорилгоор ЗӨВХӨН хуулиар. Дур мэдэн хязгаарлаж болохгүй.
✦ Шалгах асуултХүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг хэн, хэдэн онд баталсан бэ?
4
Эрх ба үүргийн уялдаа
Эрх ба үүрэг хосолж явдаг. Нэг хүний эрх нөгөө хүний үүргээр баталгаажна. Жишээ нь миний боловсрол эзэмших эрх нь төрийн сургууль байгуулах, багш хичээл заах үүргээр хангагдана.
💡Иргэний үндсэн үүрэг: хууль сахих · татвар төлөх · байгаль орчноо хамгаалах · эх орноо хамгаалах · бусдын эрх, нэр төрийг хүндлэх.
✦ Шалгах асуултДараахаас аль нь иргэний ҮҮРЭГ вэ?
🎯 Энэ хичээлийг дуусгалаа. Бодит сорилоор бэлдэхэд бэлэн үү?